Mszana Dolna

Mszana Dolna powstała po połączeniu Mieściska, które było wsią założoną przez Zakon Cystersów, z Mszaną, która też była wsią, ale założoną przez króla Kazimierza Wielkiego w 1345 r. Król Kazimierz Wielki nie miał zatargów z zakonem, a nawet go popierał. Dlatego wydał akt lokacyjny, w którym przekazuje sołectwo w darze na własność Mikołajowi Braczeyowi. Braczey kupił wcześniej to sołectwo od wdowy po Ulmanie. Ulman był sołtysem głównym, lecz nie posiadał przywileju królewskiego na to sołectwo. Mikołaj Braczey jako sołtys otrzymał dwa łany ziemi wolnej od ciężarów feudalnych (40 – 60 morgów), prawo do młyna na rzece Gronoszowa, do jatki rzeźnej i karczmy. Mógł łowić ryby w rzece i polować na drobną zwierzynę oraz ptactwo. Otrzymywał też szósty denar z czynszów chłopskich i trzeci z opłat sądowych. Miał władzę sądowniczą nad osadnikami.
Obowiązkiem sołtysa wobec króla było wyruszenie w razie potrzeby na wojnę we własnej zbroi i na własnym koniu. Sołectwo to miało być dziedziczone.
Dzierżawa mszańska składała się z Mszany Dolnej, Mieściska, Olszówki z Jasionowem i Skalistem, Kasinki Małej, Słomki, Glisnego i Raby Niżnej.
Za panowania Ludwika Węgierskiego (1370 – 1382) doszło do zatargu między królem a Zakonem Cystersów. Król odebrał im Mszanę. Natomiast następny król Władysław Jagiełlo sprzedał ją. W 1400 r. Przekazał klucz mszański jako Starostwo Niegrodowe rodzinie Ratołdów ze Skrzydlnej. Ich obowiązkiem było wpłacać do skarbu państwa czwartą część dochodu. Założyli oni folwarki pańszczyźniane, których cechą była likwidacja samorządu wsi. Zabierali ludziom pola i przyłączali do swoich folwarków.
W 1524 r. Starostwo obejmuje rodzina Pieniążków. Odebrali oni sołtysom sołectwo. Dzierżawa mszańska z mocy przywileju była dziedziczona i dzielona
W 1604 r. Starostwo przechodzi na Annę Bylinowa i jej rodzinę, ale już bez Kasinki Małej.
W 1618 r. – na Adama Jordana,
W 1632 r. Na Mikołaja z Tęczyna Ossolińskiego, W 1637 r. Na Nikodema Białobrzeskiego. W tym czasie Mszana otrzymuje prawo na targ tygodniowy co niedzielę i na pięć jarmarków w roku.
W 1691 r. Starostwo przechodzi na Marka Małczyńskiego Podskarbiego Wielkiego Koronnego. Do dzierżawy należała Mszana Dolna, Słomka, Raba Niżna, Glisne, Olszówka.
W 1720 r. Starostwo dzierżawi Maria Drozdowska. Otrzymała ona prawo do przekazania Olszówki i Raby Niżnej swojemu synowi.
W 1761 r. Starostwo przechodzi na Jgnacego Zboińskiego, kasztelana płockiego. W tym czasie dzierżawa była w dobrym stanie. Zboiński opieką otaczał lasy, co było przyczyną wielu zatargów.
Po I rozbiorze Polski Zboiński przekazał dzierżawę Mszany na rzecz skarbu państwa austriackiego, czyli były własnością skarbu państwa monarchii habsburskiej. Podczas przekazywania dóbr, rząd austriacki sporządził dokładny spis majątku, w którym jest mowa, co należało do dworu.Należały do niego:

• dwór – zbudowany był z płaz drewnianych, kryty dachem gontowym według starego stylu. Posiadał: 4 pokoje i jadalnię, w których znajdowały się piece do ogrzewania, oraz 5 pokoi bez pieców (pokoje gościnne).Były 2 kominy. Pod domem znajdowała się murowana z kamienia piwnica ze sklepieniem, na 20 – 30 beczułek wina.
• oficyna – zbudowana z płaz drewnianych pokryta dachem gontowym i czterema kominami. Służyła za mieszkanie funkcjonariuszom dworskim. Znajdowała się tam kuchnia dworska, dwa pokoje z piecami, trzy pokoje boczne, spiżarnia, dwa pomieszczenia do prania i maglowania, dwa kurniki i sklepiona kamienna piwnica.
• budynki folwarczne, do których należały: dom folwarczny z oborą, stajnia dla koni, obora dla wołów roboczych zbudowana z okrąglaków, obora na 40 krów i cieląt, spichlerz i stodoła.
• browar i gorzelnia z przybudówkami: słodownią, suszarnią, piwnicą na beczki z piwem i winem. Przy browarze stała karczma.• młyn i folusz.Wszystkie te budynki były z drewna. Kamienna budowa znajdująca się na skraju dworskiego parku zwana kasztelanią została zbudowana w drugim dziesięcioleciu XIX w.- trzy ogrody. Jeden przylegał do dworu (później nazwano go włoskim), a dwa były sadami. Otoczone były płotem.

Do dworu należały też
- dom zajezdny – karczma pod nr 67 znajdujący się obok kościoła i drugi poniżej kościoła i plebanii pod nr 151. Znajdowała się tam szynkownia, komora, pokój gościnny i stajnia zajezdna.
Cały dom wybudowany był ze starego drewna i kryty gontem.
- ratusz - znajdował się na rynku w Mieścisku pod nr 58.
Zbudowany był z drzewa i pokryty gontem. Wewnątrz była sala na zabawy 10 x 8 m. Szynkownia, pokój szynkarza spiżarnia, 2 pokoje i komory. (W II połowie XIX w. w zachodnim skrzydle była kancelaria gminna Mszany Dolnej. Później we wschodnim skrzydle mieszkało 7 rodzin żydowskich. Następnie ratusz został sprzedany i od tego czasu przechodził z rąk do rąk. Ostatecznie kupił go wójt Jan Szynalik. Uległ spaleniu w 1923 r.)
- kaplica pw. Św. Anny - znajdowała się obok dworu, tam gdzie obecnie jest budynek poczty. Odprawiano w niej 2 razy w roku nabożeństwa. Została zniesiona przez powódź w 1813 r.
Z chwilą przekazania Mszany Dolnej rządowi austriackiemu majątek dworski składał się z 3 folwarków: Gruszkówki, Sadówki, Ziajkówki, 800 morgów lasu, browaru,gorzelni, 2 młynów, tartaku i foluszu. Było też 10 krów i 1 buhaj.

Po I rozbiorze Polski dwór czerpał dalej dochody z robocizn, danin i czynszów.

W 1776 r. do dworu należało 165 morgów ziemi. Dochodem był też czynsz z karczmy, szynków i domów zajezdnych.

W 1801 r. Władze austriackie sprzedały na licytacji we Lwowie dzierżawę mszańską Piotrowi Wodzickiemu, właścicielowi Poręby Wielkiej. Wodzicki niewiele zainteresowania okazywał Mszanie. Nie dawał należnych uposażeń ani dla szkoły, ani dla kościoła. Jednak przed sprzedażą, uznał długi i obciążył nimi swój majątek. Mszanę sprzedał swojemu lokajowi Antoniemu Juszczakowi w 1816 r. Chcąc, aby jego brzmiało bardziej po pańsku, zmienił je na Juszczakiewicz. Był on zdziercą i krzywdzicielem swoich poddanych (zabierał ziemię, bił chłopów, zajmował bydło). Zmarł w 1837 r.

Brak jest informacji, co do właścicieli dóbr mszańskich po Juszczakiewiczu. Administratorem dworu był Fihauser. Był on taki sam jak Juszczakiewicz. Po nim był Leon Stadnicki i Różycki.Po jego śmierci właścicielem Mszany został Ignacy Stróżkiewicz. Za jego pobytu dwór był jeszcze zasobny i dobrze prosperował.

Po 1848 r. Dwór zaczął upadać. Przyczyniło się do tego uwłaszczenie chłopów, brak pracy pańszczyźnianej,a także marnotrawstwo i rozwiązły tryb życia właścicieli. Jednym z nich był Konstanty Korytowski. Trwonił pieniądze, czynił liczne zakłady. Zbyt rozrzutny tryb życia spowodował jego bankructwo. Przedostatnim dziedzicem był Władysław Szujk. Po nim w posagu Mszanę Dolną otrzymała Maria Krasińska. Została zakupiona przez ojca hrabiny od Szujkiego.Maria z Łęckich. Krasińska urodziła się 15 X 1874 r. w Wilnie. Zmarła 2 IX 1958 r. Jej mąż, Henryk Krasiński urodził się 29 IV 1866 r. w Regimentarzówce na Ukrainie. Zmarł 20 IX 1928 r. Spoczywają na mszańskim cmentarzu. Posiadali siedmioro dzieci:
-Hubert Antonii,
-Maria Antonina,
-Franciszka Maria,
-Henryk Hilary
-Jan Kazimierz,
-Marian Gerard,
-Józef, Andrzej.
Na mszańskim cmentarzu spoczywa też siostra Henryka Krasińskiego, Zofia Stecka.
Krasińscy dbali i troszczyli się o dobra kościoła i jego wyposażenie. Postanowili też przebudować dwór, ale nie w stylu dawnych dworków, lecz angielskiego „cottage”.
W czasie pierwszej wojny światowej w dworze kwaterowano jeńców rosyjskich. Byli tam robotnikami. Po wojnie wrócili do Rosji w ramach wymiany jeńców wojennych.
W 1930 r. Hrabinę Marię Krasińską odwiedził ksiądz M. M. Kolbe. Przyczyną kontaktów był fakt, że ojciec zięcia hrabiny Marii Krasińskiej ks. Jan Drucki – Lubecki parcelując swoje dobra w Teresinie koło Warszawy, ofiarował ojcu M. M. Kolbe 5 morgów pola jako najodpowiedniejszy pod budowę klasztoru. Tu powstał Niepokalanów.
Dwór był własnością Krasińskich do 1945 roku, potem został im odebrany.
W 1946 r. w dworze utworzono Gimnazjum Rolnicze a w 1950 r. Zasadniczą Szkołę Zawodową.
Od 1 IX 1956 r. w dworze rozpoczął działalność Państwowy Młodzieżowy Zakład Wychowawczy. Przeznaczony jest dla chłopców niedostosowanych społecznie w wieku od 14 do 18 lat, skierowanych wyrokami sądów dla nieletnich z terenu całej Polski. Podlega bezpośrednio Kuratorium Oświaty. Wszyscy wychowankowie są uczniami szkoły podstawowej lub Zasadniczej Szkoły Zawodowej. Szkoła i Internat znajdują się w mieszkalnym budynku dworu Krasińskich. W latach 1968/69 odbył się generalny remont budynku, ale Zakład nie przerwał działalności. W latach 70-tych miała rozpocząć się przebudowa Zakładu, ale nie doszło do tego z powodu opozycji władz lokalnych. Obecnie nie można rozbudować tej placówki, ponieważ park przy Zakładzie Wychowawczym został uznany przez wojewódzkiego konserwatora przyrody za pomnik przyrody.

Opracowano na podstawie: ” Przewodnika i Informatora Turystycznego – RABKA I OKOLICE”, A. Matuszczyka i E. Trybowskiej, „Regionalnego Przewodnika Monograficznego – MSZANA DOLNA I OKOLICE”, Wł. Maciejczaka, „Kroniki Mszany Dolnej" Olgii Illukiewicz

powrót do góry